ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΥΘΟ ΣΤΟΝ ΛΟΓΟ

Posted by Stratilio Stratilio
Options

ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΕΪΜΠΕΚΗΣ ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΤΗΣ ΓΚΡΕΝΟΜΠΛ

Στο μακρινό παρελ θόν, ο Πλάτωνας δι ατύπωσε μια παρά ξενη αλλά πολύ υποβλητική θεωρία κα τά της απεικόνισης. Είπε πως οι εικόνες υπολείπονται των άλλων πραγμάτων που αποτελούν την οντολογική «επίπλωση» του κόσμου. Η δήλωση είναι παράξενη γιατί οι εικό νες είναι καθέκαστα αντικείμενα που εντοπίζουμε στον χώρο και τον χρόνο και δεν θα έπρεπε να υπάγονται σε ξε χωριστό οντολογικό καθεστώς. Θα έλεγε κανείς ότι οι εικόνες παραπλάνη σαν προς στιγμήν τον Πλάτωνα. Συγ χέοντάς τις με τα πράγματα που δεί χνουν, παρέβλεψε το γεγονός ότι οι ει κόνες απλώς αναπαριστούν αυτά τα πράγματα - όπως τα πουλιά που παρέ βλεψαν ότι τα ζωγραφιστά σταφύλια του Ζεύξη δεν ήταν πραγματικά στα φύλια και πήγαν να τα τσιμπήσουν με τα ράμφη τους.
Ωστόσο, ένα μέρος της σύγχρονης φι λοσοφίας έχει δικαιώσει αυτή τη στά ση απέναντι στις εικόνες. Σύμφωνα με τη θεωρία της προσομοίωσης (
makebelieve ) του Κένταλ Γουόλτον, δεν αντιλαμβανόμαστε τις εικόνες ως ανα παραστάσεις αλλά σαν να είναι τα ίδια τα απεικονιζόμενα. Ετσι οι εικόνες αποτελούν περίπτωση μιας ευρύτερης κατηγορίας, που υπάρχει ήδη στον Γκόμπριτζ, η οποία συμπεριλαμβάνει και τα παιγνίδια που χρησιμοποιούνται από τα παιδιά ως υποκατάστατα των πραγματικών εκδοχών τους. Η ισχύς αυτών των θεωριών προέρχεται από τις διασυνδέσεις τους με την έννοια της προσομοίωσης όπως έχει διαμορφω θεί στη φιλοσοφία του νου, αντλώντας στοιχεία από την ψυχολογία και τις νευ ροεπιστήμες. Σύμφωνα με αυτές τις θεωρίες, έχουμε μια ειδική νοητική ικα νότητα
που αφιερώνεται αποκλειστικά στο να προσομοιώνουμε ή να φαντα ζόμαστε καταστάσεις. Η ικανότητα αυ τή λειτουργεί ανεξάρτητα από τις πε ποιθήσεις και τις επιθυμίες, δεν δε σμεύεται από αυτές, και αποτελεί εξή γηση της ικανότητάς μας να συμμετέχουμε σε μυθοπλασιακές κα ταστάσεις (παιγνίδια, κινηματογραφι κές ταινίες, μυθιστορήματα). Η απεικό νιση εκμεταλλεύεται μια ειδική μορφή αυτής της ευρύτερης ικανότητας, που ονομάζεται προσομοίωση αντίληψης ή και οιονεί οπτική αντίληψη
.
Οι θεωρίες αυτές παρουσιάζουν κά ποιες ουσιαστικές ομοιότητες με τη θε ωρία του Πλάτωνα. Ισχυρίζονται ότι η φύση των εικόνων τις καθιστά κατάλ ληλες για ειδικές νοητικές λειτουργίες, ότι οι λειτουργίες αυτές έχουν έναν βαθμό ανεξαρτησίας από διαδικασίες που συμβάλλουν στη γνώση και ότι δι ατηρούν προνομιούχα σχέση με τη μυ θοπλασία. Η ομοιότητα οφείλεται με ταξύ άλλων στο γεγονός ότι η εικονική προσομοίωση παρουσιάζεται συχνά ως αυτοτελής σκοπός, στεγανοποιοη μένος από τον σχηματισμό (και την επιρροή) πεποιθήσεων και επιθυμιών. Μια πρόσφατη έννοια που θα μπορού σε επίσης να χρησιμοποιηθεί προς την ίδια κατεύθυνση είναι η «α-ποίθηση» ( alief
0.001 , σε αντιπαραβολή με την πεποίθηση, belief
-0.038 ): οι εικόνες θα μπορού σαν να ενεργοποιούν αυτόματα ένα σύνολο αντιδράσεων που παρακά μπτουν τις μεταγενέστερες αλλά ορθο λογικότερες γνωσιακές λειτουργίες, και ως εκ τούτου να αντιδρούμε με πρωτόγονο τρόπο απέναντί τους.
Ετσι, αν ήθελε κανείς να δώσει φιλοσο φική έγκριση στην εντύπωση ότι δια τηρούμε φετιχιστικές σχέσεις απένα ντι στις εικόνες, ότι οι εικόνες μάς εν θαρρύνουν να βιώνουμε εμπειρίες μέ
σω υποκατάστατων ή σε κάποια εικονική πραγματικότητα, τότε, ως έναν βαθμό τουλάχιστον, θα έβρισκε στοιχεία στη σύγχρονη φιλοσοφία για να οικοδομήσει μια τέτοια θέση.
Ωστόσο, πιστεύω ότι δεν έχει νόημα ούτε να αμφισβητούμε ούτε να εξυμνούμε την «αξία των εικόνων». Σε τελική ανάλυση, δεν αξιολογούμε αντικείμενα, αλλά πρά ξεις που επιτελούνται με αντικείμενα. Η αισθητική θολώνει αυτή την αλήθεια κά θε φορά που ορίζει την απεικόνιση με βά ση τη φαντασία, την προσομοίωση, την προσποίηση, ή άλλες ειδικές νοητικές στάσεις που στεγανοποιούνται από τα συστήματα πεποιθήσεων, επιθυμιών και αξιών και από ορθολογικές διαδικασίες. Βασικά, η απεικόνιση μας επιτρέπει να μεταφέρουμε πληροφορίες που οι λέ ξεις δεν μπορούν να μεταδώσουν.
Δειγματοποιούν ιδιότητες για τις οποί ες δεν υπάρχουν γλωσσικές περιγρα φές, όπως τα σχήματα, οι χωρικές σχέ σεις και οι κινήσεις. Αποτελούν εξαι ρετικά πολύτιμη μορφή «προσθετικής αντίληψης»· φτάνει να σκεφτεί κανείς λίγα παραδείγματα: ακτινογραφίες, χάρτες, φωτογραφίες προσώπων. Οι εικόνες μπορούν επίσης να μας δεί ξουν τις σκέψεις των άλλων, από τα αισθητικά ιδανικά στη ζωγραφική ως τα νοητικά μοντέλα της πρακτικής σκέψης (το σχέδιο ενός τεχνίτη), από τα μοντέλα της θεωρητικής σκέψης (τα διαγράμματα του Φάινμαν) ως τις φαντασιώσεις της πορνογραφίας.
Εξάλλου, ορισμένοι ψυχολόγοι ισχυρί ζονται ότι οι νοητικές εικόνες είναι απαραίτητες για την κατοχή των εννοι ών που χρησιμοποιούμε στην αφηρη μένη σκέψη. Αν ισχύει κάτι τέτοιο, πλήττεται άμεσα ο παραδοσιακός δια χωρισμός μεταξύ εικόνων και υψηλό τερων γνωσιακών λειτουργιών.
Μια διαφορετική πηγή εικονοφοβίας εί ναι η ανησυχία ότι οι προτιμήσεις, αξίες και πεποιθήσεις των ατόμων χειραγω γούνται από πρακτικές που εκμεταλ λεύονται την ισχύ των εικόνων. Ηδη για να διατυπώσουμε αυτή την ανησυχία, δεχόμαστε ως προϋπόθεση ότι το περιεχόμενο των εικόνων μπορεί να επηρε άσει τα συστήματα πεποιθήσεων, επι θυμιών και αξιών μας. (Ετσι, αυτός ο φό βος πρέπει να διαχωριστεί από τον «φό βο της νηπιοπρέπειας» που εγκυμονούν οι θεωρίες της εικόνας-υποκατάστατου.) Αλλά, αν δεχθούμε ότι υπάρχει τέτοια επιρροή, τότε πρέπει επίσης να παρα δεχθούμε ότι οι εικόνες θα επηρεάζουν τις πεποιθήσεις και αξίες των ατόμων
ανάλογα με το περιεχόμενό τους. Το πρόβλημα δεν θα είναι η απεικόνιση κα θαυτή, αλλά οι ιδέες που εκφράζονται μέσω αυτών - και τούτο, ανεξαρτήτως
του πώς (σε ποιο αναπαραστατικό μέ σο)
εκφράζονται.
Η τεχνολογία έχει καταστήσει την απεικόνιση πιο άμεσα προσαρμόσιμη στη ζήτη ση, με αποτέλεσμα να πλημμυρίζουμε από τις φαντασιώσεις άλλων υποκει μένων οι οποίες, την εποχή που υπήρ χε μόνο η ζωγραφική, θα είχαν μείνει κλεισμένες στον δικό τους νοητικό κό σμο. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει με τον γραπτό λόγο στο Διαδίκτυο. Ο λόγος είναι εξαιρετικά ισχυρό μέσο για τη με ταβίβαση αξιών και πεποιθήσεων, θέ μα που αποτελούσε άλλοτε το αντικεί μενο μελέτης της ρητορικής. Ωστόσο, αυτό δεν μας οδήγησε να αμφισβητή σουμε τη γλώσσα· εξάλλου, δεν είχαμε τέτοια επιλογή. Αλλά ούτε και στο θέ μα των εικόνων έχουμε επιλογή, διότι οι εικόνες είναι έκφραση της αντίλη ψης όπως οι λέξεις είναι έκφραση των
εννοιολογικών σκέψεων. Ποιος πρέ πει, λοιπόν, να είναι ο στόχος της κρι τικής μας; Το Διαδίκτυο; Η τηλεόραση; Ισως δεν πρέπει να αναζητούμε στό χους απλώς επειδή είναι ευκρινείς. Οι αναπαραστάσεις που καταναλώνει ένα υποκείμενο και ο τρόπος που τις χρη σιμοποιεί εκφράζουν την ποιότητα των αξιών και πεποιθήσεών του γενι κότερα, όχι την ποιότητα του τεχνολο γικού ή αναπαραστατικού μέσου.
Ο στόχος των ανησυχιών μας για τις ει κόνες δεν μπορεί να είναι η απεικόνιση καθαυτή. Ούτε μπορεί να είναι ορισμέ να είδη χρήσεων των εικόνων. Μια δε δομένη χρήση εικόνας ως υποκατάστα το δεν είναι υποχρεωτικά μεμπτή, ενώ μια δεδομένη χρήση εικόνας για πληρο φόρηση μπορεί να είναι. Ετσι, ο στόχος της κριτικής μας γίνεται ένα ετερόκλη το σύνολο πράξεων που χρησιμοποι ούν εικόνες, τις οποίες μπορούμε να πα
ρατάξουμε δίπλα σε ένα σύνολο με μπτών πράξεων που χρησιμοποιούν τον γραπτό ή τον προφορικό λόγο.
Το σφάλμα της στάσης του Πλάτωνα είναι ασήμαντο όταν το συγκρίνει κα νείς με την προσπάθεια που κατέβαλε - ειδικά, δεδομένων των περιορισμένων μέσων της εποχής του - να εντάξει την απεικόνιση στις ευρύτερες αναζητήσεις της φιλοσοφίας περί αντίληψης, πεποίθησης, αλήθειας και αξιών. Σήμε ρα οι φιλοσοφικές μας γνώσεις για την απεικόνιση υστερούν πολύ σε σχέση με τις γνώσεις μας για τη γλώσσα. Ειδικό τερα, το σημαντικό θέμα του πώς επη ρεάζουν τις πεποιθήσεις και προτιμή σεις τα περιεχόμενα των εικόνων έχει απασχολήσει ελάχιστα τη φιλοσοφία.
Ωστόσο, ο τομέας έχει προχωρήσει αρ κετά για να γνωρίζουμε ότι δεν δικαιο λογείται πλέον μια κριτική φιλοσοφική στάση απέναντι στην απεικόνιση.