ΠΑΤΡΙΩΤΙΣΜΟΣ - ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ

Posted by Stratilio Stratilio
Options
Το κοινό πεδίο αναφοράς, η βάση δεδομένων τόσο του πατριωτι¬σμού, όσο και του εθνικισμού είναι το έθνος, το οποίο αποτελείται από μια μεγάλη ομάδα ανθρώπων που συγκροτείται χάρη σε κοινούς φυλετι¬κούς, γλωσσικούς και ιστορικούς δεσμούς και συνήθως ταυτίζεται με μια ορισμένη γεωγραφική επικράτεια. Βέβαια, το κυρίαρχο ενοποιητικό στοιχείο του έθνους προέρχεται από την έντονη αίσθηση της δικής του ιστορίας, κουλτούρας και γενικότερα των πολιτισμικών του ιδιαιτεροτή¬των, άσχετα αν έχει κρατική οντότητα ή όχι. Γι' αυτό και περιλαμβάνει όχι μόνο όσους ζουν στο πάτριο έδαφος, αλλά και όσους ζουν σε διάφο¬ρες χώρες, αλλά έχουν εθνική συνείδηση.
Ωστόσο, πρέπει να εντοπίσουμε και την ειδοποιό διαφορά των δύο φαινομένων. Ο πατριωτισμός καταρχήν δεν είναι φυλακή για τον άν¬θρωπο, ούτε κάτεργο για το λαό. Το ίδιο, βέβαια, πρέπει να ισχύει για το έθνος, γιατί αν η πατρίδα είναι το σώμα, ο τόπος, έθνος είναι η βίωση της πατρίδας συνειδητοποιημένη μέσα σ' ένα λαό με βάρος ιστορίας. Ο πατριωτισμός, λοιπόν, οφείλει να εγγυάται και κατά γενική ομολογία εγ¬γυάται τη γνησιότητα του, καθώς μένει ανοιχτός, δημοκρατικός, φιλε¬λεύθερος, οικουμενικά ευπροσήγορος. Όταν ο άνθρωπος που ανήκει σε μια πατρίδα μεριμνά να γίνει αυτός που είναι εν δυνάμει, να φανερώ¬σει το πρόσωπο του, δε σημαίνει ότι δε δέχεται, δεν επιθυμεί και ο αντι¬κρινός του να κάνει το ίδιο. Το δικαίωμα κάθε λαού να εμφανίσει ειρηνι¬κά την ταυτότητα του, με δημιουργική αλληλεγγύη, δεν του παρέχει ποτέ την ευχέρεια να βιάσει ή να ισοπεδώσει την ταυτότητα των άλλων λαών, ούτε και να λειτουργήσει διαλυτικά. Ο λόγος του Manzini «Αγαπώ την πατρίδα μου, επειδή αγαπώ τις πατρίδες» είναι το βασικό χαρακτηριστι¬κό γνώρισμα του αληθινού, του δίκαιου πατριωτισμού.
Έτσι, η ουσιαστική φιλοπατρία είναι αρετή, γιατί ο πατριώτης αγωνίζεται για τα ιερά και τα όσια της χώρας του, για τη διαφύλαξη της παρά¬δοσης και την προάσπιση της εθνικής του ακεραιότητας, χωρίς ακρότη¬τες και υπερβολές, σεβόμενος παράλληλα την ιδιαιτερότητα και τα κυ¬ριαρχικά δικαιώματα των άλλων λαών. Κάπου εδώ σταματά, οριοθετεί¬ται ο πατριωτισμός. Από δω και πέρα κάθε προσπάθεια επιβολής, υποτί¬μησης άλλων λαών δεν είναι εκδήλωση αγνού πατριωτισμού, αλλά έκ¬φραση στείρου εθνικισμού, ο οποίος δυστυχώς αναζωπυρώνεται στις μέρες μας.
Η υπερβολή του εθνικισμού και ο ιστορικός του παροξυσμός υπήρ¬ξαν, για την Ευρώπη του 20 ού αιώνα, αιτίες καταστροφών. Για παρά¬δειγμα ο εθνικισμός του μουσουλμανικού κόσμου, εμφανίζεται με την έξαρση του θρησκευτικού φανατισμού των ισλαμιστών, όχι μόνο ως βά¬ση απόρριψης του δυτικού τρόπου Ζωής, αλλά κυρίως ως εκδήλωση ενός διατοπικού εθνικισμού κλειστού, όπου οι προγονικές παραδόσεις διδάσκουν πως όλοι οι μωαμεθανοί είναι αδελφοί εξ αίματος, παρά τις όποιες διαφορές γλωσσικές, ιστορικές κλπ. Έτσι προωθείται μία αδί¬στακτη επιθετική δήλωση της «ισλαμικής ταυτότητας» που δε διστάζει να λειτουργεί ως «καθαρκτική δύναμη» σε βάρος άλλων λαών με διαφορε¬τική θρησκευτική αντίληψη.
Οι εθνικιστές, επομένως, ακριβώς επειδή θεωρούν ότι η ιδανική πρό¬οδος είναι εξ ορισμού εθνικό φαινόμενο και επειδή θεωρούν ως ανώτε¬ρο το δικό τους έθνος, αντιλαμβάνονται ως χρέος και ευθύνη τη διάδοση (και με τη βία) της «αληθινής πίστης» προς τις άλλες εθνικές ομάδες. Αυ¬τή είναι η αποστολή τους. Να υποτάσσονται δηλαδή στην κρατική ιδεο¬λογία, να ταυτίζουν την ύπαρξη τους μ' αυτή και να αγωνίζονται για την επικράτηση της. Γι' αυτό ακριβώς ο εθνικισμός θεωρείται μορφή ψύχω¬σης, που δημιουργεί την ομαδική εγρήγορση. Ο εθνικισμός είναι η άλλη όψη του ρατσισμού, γιατί όπως ο ρατσιστής είναι εγκλωβισμένος στο σχήμα ανωτερότητας - κατωτερότητας, έτσι και ο εθνικιστής συνδέεται με τους ομοεθνείς του μ' ένα συλλογικό βίωμα αυτοέξαρσης, πίσω από το οποίο μπορεί να κρύβεται η δίψα για δύναμη ή η μικρότητα, που όμως αντισταθμίζεται από ιδέες μεγαλείου.
Βέβαια, σε καμιά περίπτωση δεν πρέπει να συγχέεται ο εθνικισμός με τους αγώνες των λαών να κερδίσουν την εθνική τους ανεξαρτησία και την ελευθερία τους από κάποιο αυθαίρετο και καταπιεστικό δυνάστη.
Είναι, συνεπώς, σαφές ότι ο αληθινός πατριωτισμός είναι αγώνισμα πνευματικό, ενώ ο εθνικισμός αποτελεί ανάσχεση στον πολιτισμό, αφού οι συνέπειες του είναι οδυνηρές για τους ανθρώπους και την ειρήνη. Αν όλοι μας κατανοήσουμε ότι το δικαίωμα στη διαφορά πρέπει να μας ενώνει, τότε θα δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις για μια κοινωνία ενωμένη, κοινωνία που θα θεμελιώνεται στο γνήσιο πατριωτισμό και στην αποδοχή ότι κάθε λαός πρέπει να οφείλει να διατηρεί τη δική του εθνική προσωπικότητα.