Όχι κανόνες στην έκθεση ιδεών

Posted by Stratilio Stratilio
Options
Έκθεση ιδεών -η αποκορύφωση της σχολικής παιδείας, το γραπτό- καθρέφτης της γενικής προόδου, το κριτήριο της επιτυχίας σε κάθε είδος εξετάσεων επιλο¬γής...». Κατά φυσική ακολουθία: το μαρτύριο και ο εφιάλτης του μαθητόκοσμου. Αλλά και του Δασκάλου ο πονοκέφαλος: «Τι θέμα να τους δώσω σήμερα; Και πώς θα αντιδράσω στη βροχή των ερωτήσεων τους, που γίνονται για να μου αποσπάσουν ... ιδέες;» Συχνά θα έχεις και συ δοκιμάσει αυτή την αμηχανία. Που γίνεται ακόμα μεγαλύτερη κατά τη διόρθωση και τη βαθμολόγηση των γραπτών: «Αυτός εδώ είναι πλούσιος σε ιδέες, αλλά έχει βγει έξω από το θέμα. Εκείνος το έπιασε σωστά, αλλά δυσκολεύεται στη διατύπωση. Τούτος πάλι έχει φαντασία, αλλά δεν μπορεί να βάλει τάξη στο γραπτό του. Νοικοκυρεμέ¬να στοχάζεται και εκθέτει τις σκέψεις του ο Χ, αλλά είναι ανορθόγραφος και κακογράφος κ.ο.κ. Σε ποια σειρά επιτυχίας να τους κατατάξω;» Πρόβλημα αληθινά δύσκολο, για να μην πω άλυτο.
Μήπως όμως οι δυσκολίες αυτές γεννιώνται από τον τρόπο, τον λαθεμένο τρόπο, που α¬ντιλαμβανόμαστε και αξιολογούμε τις «εκθέσεις» του σχολείου;
Και πρώτ' απ' όλα γιατί να δίνουμε σ' αυτού του είδους τα γραπτά τόσο υψηλή θέση, όταν έχουμε να εκτιμήσουμε τη διανοητική ωριμότητα των μαθητών μας; Βέβαια μεγάλο προσόν του ανθρώπου είναι να σκέπτεται και να εκφράζεται καθαρά, με τάξη και σαφήνεια, και χρέος έχει το σχολείο να αναπτύσσει και να κατευθύνει αυτή την ικανότητα. Δεν είναι όμως ανάγκη να περιμένουμε την ώρα των «εκθέσεων» για να οδηγήσουμε και να ασκήσουμε τους μαθητές μας στην καθαρή σκέψη και στη σαφή έκφραση. Σε κάθε σχολική εργασία και με κάθε ευκαιρία, είτε προφορικά είτε γραπτά διατυπώνουν τις παρατηρήσεις και τις κρί¬σεις τους, πρέπει να τους παροτρύνουμε και να επιμένουμε να ξεκαθαρίζουν καλά μέσα στο μυαλό τους αυτό που έχουν να πουν και να το λένε σωστά, με ακρίβεια και διαύγεια, ακό¬μα και κομψά, για να γίνονται όχι μόνο ορθά αλλά και ευχάριστα αντιληπτοί απ' αυτούς που τους ακούνε ή τους διαβάζουν.
-Πρόσεξε! Δεν είναι αυτό που συζητούμε, αλλά κάτι άλλο.
-Συγκέντρωσε τη σκέψη σου στο θέμα που έχεις να αναπτύξεις, μη πελαγοδρομείς! Και παράλληλα:
-Δεν σε καταλάβαμε. Πες το (γράψε το) καλύτερα, πιο καθαρά, πιο ζωντανά.
-Μπορείς να κάνεις τελειότερη (ακριβέστερη, πληρέστερη, εντυπωσιακότερη) την έκ-φραση σου.
-Δοκίμασε άλλη μια φορά. Μη βαριέσαι κ.ο.κ.
Αυτή η προπόνηση -επαναλαμβάνω- μπορεί και πρέπει να γίνεται σε όλα τα μαθήματα. Όχι μόνο στα φιλολογικά, αλλά και στα φυσιογνωστικά και στα μαθηματικά, και στα τεχνι¬κά ακόμη. Τόσο στον γραπτό, όσο (κυρίως, θα έλεγα) και στον προφορικό λόγο. Τότε θα α¬ποδώσει. Διαφορετικά θα συμβεί και εδώ ό,τι και στην ορθογραφία. Ο μαθητής θα προσπα¬θεί να εκφράζεται «επιμελημένα» μόνο όταν γράφει «εκθέσεις», όπως προσέχει στην ορθο¬γραφία μόνο όταν το γραπτό του προορίζεται για τον ελληνιστή...
Έπειτα, άλλο πράγμα είναι να «έχεις ανάγκη» (υποχρέωση φιλική ή υπηρεσιακή, ζωηρό πόθο, συμφέρον κτλ.) και να επείγεσαι να ανακοινώσεις, να εκλιπαρήσεις, να εξομολογη¬θείς κάτι -και άλλο να δέχεσαι απ' έξω (όχι από μέσα σου) την εντολή σε τακτή μέρα και ώρα να πιέσεις το μυαλό σου να γεννήσει «ιδέες» επάνω σε ορισμένο θέμα (π.χ. «η φιλαλ¬ληλία και ο πατριωτισμός», «ο τουρισμός και η ρύπανση του περιβάλλοντος», ή «χρόνου φείδου», «των φρονίμων τα παιδιά πριν πεινάσουν μαγειρεύουν» και άλλες σοβαροφανείς μωρίες) που ούτε σένα ενδιαφέρει ούτε εκείνον που θα διαβάσει τις κατά παραγγελία σκέ¬ψεις σου- γιατί άλλος είναι ο σκοπός ο δικός του και άλλος επίσης ο δικός σου. Ο δικός του: όχι να μάθει κάτι ουσιαστικό που δεν ξέρει και θέλει οπωσδήποτε να το πληροφορηθεί, αλ¬λά να μετρήσει τη διανοητική και τη γλωσσική του επάρκεια. Ο δικός σου: να αποσπάσεις ένα δημόσιο εύγε ή ένα καλό βαθμό... Είναι δυνατόν με τέτοιους όρους να ανοίξει ο νέος το μυαλό και την καρδιά του, να στοχαστεί και να εκφραστεί όπως πραγματικά έχει τη δύ¬ναμη να στοχάζεται και να εκφράζεται; Του ανθρώπου το πνεύμα δεν είναι φωνοακουστικό μηχάνημα, να πατάς ένα κουμπί και να σου παίζει το δίσκο που επιθυμείς. Πρέπει να υ¬ψωθεί η εσωτερική του θερμοκρασία για να αναπαλθεί και να λειτουργήσει.
Αυτό, σε συμβουλεύω, να προσπαθείς να επιτύχεις όταν θες να γυμνάσεις τους μαθητές σου στην έκθεση των ιδεών τους: να υψώνεις τη θερμοκρασία στον εσωτερικό, στον συνει¬δησιακό τους κόσμο. Τότε δεν θα συνθλίβουν το ταλαίπωρο μυαλό τους για να «βγάλουν» ιδέες, αλλά το πνεύμα τους θα ξεχειλίζει από ιδέες- ούτε θα βασανίζουν τη «γλώσσα» τους για να τις διατυπώσει• εκείνη θα τραγουδάει μόνη της. Έτσι δεν συνθέτει, δεν τραγουδάει ο ποιητής;
—Τις παρατηρήσεις που έκανες παρακολουθώντας τη μυρμηγκοφωλιά σου, Π., να τις εκ¬θέσεις με λεπτομέρειες σε μια γραπτή ανακοίνωση, για να μείνουν στο αρχείο μας με το ό¬νομα σου.
—Η δική σου απόδειξη στο γεωμετρικό θεώρημα που συζητούμε είναι, Ρ., αρκετά πρω¬τότυπη, αλλά πολύ περίπλοκη. Περίγραψε διεξοδικά κάθε φάση της και μοίρασε μας την έκθεση σου. Έτσι θα τη μελετήσουμε ανετότερα.
—Γράψε την απολογία σου, Σ., και ανάπτυξε την με συγκεκριμένα στοιχεία. Ίσως πείσεις με το γραπτό σου την Ομάδα που αποδίνει σε δικά σου λάθη την αποτυχία της στη χτεσινή ποδοσφαιρική συνάντηση, και αναθεωρήσει την απόφαση της τιμωρίας σου.
Ο Π., η Ρ. και ο Σ., να είσαι βέβαιος, θα βάλουν τα δυνατά τους να «γράψουν» εκείνα που έχουν «ανάγκη» να πουν και θα διακριθούν στην έκθεση τους, ενώ έως τώρα οι επιδόσεις τους σ' αυτό το κεφάλαιο (με τον προκάτοχο σου) ήταν πολύ μέτριες.
Όσο για τα διδακτικά βοηθήματα που με τον τίτλο «Μεθοδική των Εκθέσεων» κυκλοφο¬ρούν στον τόπο μας κατά δεκάδες, δεν θα δυσκολευτώ να σου πω τη γνώμη μου: Είναι, με την επιεικέστερη κρίση, απλοϊκά. Και οι οδηγίες τους, εάν συνοδεύονται από «υποδείγμα¬τα» εκθέσεων για όλες τις ηλικίες, επιζήμιες.
Ποιοι μπορούν να είναι οι «κανόνες» που οφείλει να τηρεί μια καλή έκθεση ιδεών; Να έ¬χει ορισμένη διάταξη της ύλης (προοίμιο, ανάλυση του θέματος, επιχειρήματα υπέρ, επιχει¬ρήματα κατά, επίλογος ή ηθικό δίδαγμα); Πώς συντάσσεται ένα δικόγραφο ή ένας κλασι¬κός ρητορικός λόγος πρόκειται να διδάξουμε τα παιδιά μας, ή πώς να εκθέτουν τις παρατη¬ρήσεις, τις σκέψεις και τα συναισθήματα τους φυσικά, δροσερά, πρωτότυπα, ανάλογα με τις (εσωτερικές) διαθέσεις τους και την (εξωτερική) περίσταση; Υπάρχει, είναι δυνατόν να υ¬πάρξει ιδεώδης «τύπος» συγγραφής ενός υπηρεσιακού υπομνήματος, μιας επιστημονικής α¬νακοίνωσης, ενός μυθιστορήματος, ή ενός άρθρου κριτικής; Γιατί δεν θ' αφήσουμε τους μα¬θητές μας ελεύθερους να δώσουν στο γραπτό τους τη δομή που ταιριάζει στις προθέσεις τους, τον προσωπικό τόνο, τη δική τους σφραγίδα; θα τους συστήσουμε να «διανθίζουν» το λόγο τους με εικόνες ποιητικές και με αποφθέγματα περιώνυμων ανδρών, ή να αποφεύγουν τις μεταφορές και γενικά τις δανεικές σκέψεις; Με ποιο δικαίωμα; Που βρήκαμε και που στηρίζουμε αυτούς τους «νόμους» της καλής γραφής;
Άφηνε λοιπόν τους μαθητές σου ελεύθερους να εκφράζονται όπως αισθάνονται και όπως οι ίδιοι κρίνουν ότι έτσι θα επιτύχουν από τον αναγνώστη τους τις αντιδράσεις που επιθυ¬μούν. Ιδίως μην προσπαθήσεις ποτέ να τους επιβάλεις άμεσα ή έμμεσα τις δικές σου προτι¬μήσεις στη σύνθεση και στο ύφος• το γραπτό πρέπει να φέρει τη δική τους υπογραφή, όχι τη δική σου σφραγίδα. Και εάν θες να τους διδάξεις πραγματικά πώς να γράφουν, ένας νόμι¬μος και αποτελεσματικός τρόπος υπάρχει: συμβούλευε τους να διαβάζουν κείμενα δόκιμων συγγραφέων, όχι μόνο λογοτεχνικά, αλλά και επιστημονικά και πολιτικά. Έτσι και στα δι¬κά τους γραπτά θα εφαρμόζουν μέτρα αυστηρά. Κατά τα άλλα, ενθάρρυνε τους να γρά¬φουν, να μην απογοητεύονται από την αποτυχία.
Μια τελευταία παρατήρηση. Με την επίσημη καθιέρωση της Δημοτικής ως μοναδικής γλώσσας του σχολείου θα διαλυθεί επιτέλους ο γλωσσοδέτης που από την τρυφερή τους η¬λικία εμπόδιζε τα παιδιά μας να εκφράζονται φυσικά στη ζωντανή γλώσσα του λαού μας. (Γλωσσοδέτης και συνάμα τροχοπέδη του νου). Αυτό είναι μεγάλο γεγονός για την ελληνι¬κή Εκπαίδευση. Τα ευεργετικά αποτελέσματα δεν θα αργήσουν να φανούν όχι μόνο στο διανοητικό αλλά και στο ηθικό επίπεδο της παιδείας των γενεών που έρχονται. Αφού έφυ¬γε το ψεύδος από το στόμα τους, η αλήθεια θα μπει πια ελεύθερα και μέσα στην ψυχή τους.
Καταλαβαίνεις όμως πόσο βαριές γίνονται τώρα οι υποχρεώσεις στους ώμους σου; θα δι¬δάσκεις τη Δημοτική στη Δημοτική, με τον προφορικό και το γραπτό λόγο. Αλλά την ξέρεις αυτή την έως σήμερα καταφρονεμένη από τους «επίσημους κύκλους» εθνική μας γλώσσα; Συχωριέσαι αν την αγνοείς, δεν θα συχωρεθείς αν δεν τη μάθεις βαθιά, στην εντέλεια. Και πολύ περισσότερο αν δεν επιμένεις με όλες τις δυνάμεις σου να τη μιλούν και να τη γρά¬φουν σωστά οι μαθητές σου. Με την παρεμβολή της καθαρεύουσας όλοι οι Έλληνες έχου¬με πάθει (άλλοι λίγο, άλλοι πολύ) γλωσσική αναπηρία. Γιατρέψου πρώτα εσύ απ' αυτήν, για να γιατρέψεις και τους μαθητές σου.

Ε. Π. ΠΑΠΑΝΟΥΤΣΟΣ, «Η παιδεία ,το μεγάλο μας πρόβλημα»,εκδ. «Δωδώνη», Αθήνα ,1976