Ετυμολογία : η αλήθεια των λέξεων

Posted by Stratilio Stratilio
Options
Όσο είναι αλήθεια ότι ο άν¬θρωπος έχει μια φυσική τά¬ση προς τη γνώση {«φύσει του ειδέναι ορέγεται»), άλλο τόσο αληθεύει ότι όλοι μας έχουμε την τάση να αναζητού¬με την προέλευση των λέξεων της γλώσσας μας, την αρχική τους σημασία. Οι περισσό¬τεροι άνθρωποι, με διάφορες ευκαιρίες, ετυμολογούν ή συνήθως (από έλλειψη ειδικών γνώσεων) παρ-ετυμολογούν λέξεις: υποθέ¬τουν, διερωτώνται ή και αποφαίνονται για την προέλευση αυτής ή εκείνης της λέξης. Με άλλα λόγια, μιλούν εμπειρικά για το έτυμο μιας λέξης.
Ήδη από τον 1 ο αιώνα π.Χ. παραδίδεται (από τον Διόδωρο τον Σικελιώτη) ότι έτυμον είναι «η αληθής σημασία μιας λέξεως σύμφωνα με την προέλευση της». Η λέξη έτυμον ως όρος προέρχεται από το επίθετο έτυμος που σήμαινε «αληθής» και χρησι¬μοποιείται ήδη στον Όμηρο: «ψεύσομαι, ή έτυμον ερέω;». Η λέξη είναι από την ίδια ρί¬ζα μ' ένα άλλο επίσης ομηρικό επίθετο, το ετεός που σημαίνει επίσης «αληθινός, γνήσιος». Από αυτό είναι το όνομα Ετεοκλής (που παραδίδεται ήδη σε πινακίδα της μυ¬κηναϊκής Γραμμικής γραφής Β') καθώς και άλλα σύνθετα όπως το Ετεό-κρητες {γνήσι¬οι, αυτόχθονες Κρήτες} στον Όμηρο. Από ένα ομόρριζο επίθετο ετός της ίδιας σημα¬σίας προήλθε το ρήμα ετάζω, που είναι και σήμερα εν χρήσει ως εξ-ετάζω με αρχική σημασία «αναζητώ την αλήθεια - ερευνώ λε¬πτομερώς». Ολόκληρη λοιπόν η οικογένεια αυτών των λέξεων και ιδιαίτερα η λέξη έτυ¬μον δηλώνουν την αναζήτηση της αλήθειας των λέξεων, δηλαδή την ιχνηλάτηση της προέλευσης τους, που ταυτίζεται με τη σημασία εκκίνησης ή προέλευσης της λέξης, την πρώ¬τη ή αληθινή ή βασική ή ετυμολογική ση¬μασία.
Αυτή η περιπέτεια της αναζήτησης της αλήθειας των λέξεων, δηλαδή η προσπάθεια ετυμολόγησής τους, από τις αρχές του 19 ου αιώνα με την ίδρυση της επιστήμης της (ιστορικοσυγκριτικής) Γλωσσολογίας αποκτά επι¬στημονικό χαρακτήρα, δηλαδή ασκείται με μεθόδους έγκυρης αναγωγής στην αρχική (ή παλαιότερη δυνατή) μορφή και σημασία της λέξης. Η αναζήτηση της αλήθειας των λέξε¬ων, μορφικής και σημασιολογικής, γίνεται έκτοτε κατά κανόνα επιστημονικά αξιόπιστη.
Η αναζήτηση της αλήθειας των λέξεων (με την έννοια που εξηγήσαμε} είναι ιδιαίτερα ελκυστική στην ετυμολογική έρευνα της ελ¬ληνικής γλώσσας, λόγω της μακραίωνης πα¬ράδοσης της, που επιφυλάσσει εκπλήξεις. Μιλώντας για την αλήθεια, λ.χ., ας δούμε την ετυμολογική της προέλευση. Το επίθετο αληθής (απ' όπου η αλήθεια) προήλθε από το στερητικό α- και -λήθος, το («λήθη») ή την ίδια τη λέξη λήθη: α-ληθής επομένως ήταν αρχικά «αυτός που δεν μπορεί να περάσει στη λήθη, να λησμονηθεί ή να αποκρυβεί», άρα «αυτός που δεν λανθάνει, δεν υποκρύ¬πτεται, αλλά είναι εμφανής, απτός, πραγμα¬τικός, αληθινός». Επ'  ευκαιρία, ας σημειωθεί ότι η αρχαιότατη {ήδη στον Όμηρο) λέξη αληθής και αλήθεια δεν προέρχεται από την ομόρριζη λέξη λάθος, η οποία εμφανίζεται πολύ αργά (στους μεταγενέστερους χρόνους).
Η αναζήτηση της αλήθειας των λέξεων, η ετυμολογία είναι παράλληλα και μια ιστορική αναδρομή στις λέξεις, μια ιστορία των λέξεων. Ο Έλληνας ομιλητής δεν χρειάζε¬ται ειδικές γνώσεις (τις αναγκαίες ιστορικές πληροφορίες μπορεί να τις αναζητήσει) για να καταλάβει, λ.χ. ότι η λέξη γραμματική, ενώ αναφέρεται σε ολόκληρη τη δομή της γλώσσας την οποία έχει σκοπό να περιγρά¬ψει, ξεκινάει ως μελέτη και περιγραφή των  «γραμμάτων, του γραπτού λόγου, των γραπτών κειμένων» (και όχι του προφορικού λό¬γου). Όπως η ίδια η λέξη σύνταξη είναι φα¬νερό ότι προσδιορίζει τους τρόπους που συν-τάσσονται, που «τίθενται μαζί» οι λέξεις, για να απαρτισθεί λόγος, ομιλία. Οι έννοιες του κόπου, της κοπιαστικής εργασίας και μάλιστα της χειρωνακτικής, που δηλώνονταν στην αρχαία περίοδο της γλώσσας μας με τις λέ-ξεις πόνος και μόχθος οδήγησαν (με μια υποτιμητική στάση των αρχαίων Αθηναίων  προς τη χειρωνακτική κοπιώδη εργασία η οποία αντιστρατεύεται τη σχολή, τον ελεύθερο χρόνο που οδηγεί σε αξιοποιήσεις, όπως εκείνη της σχολής και του σχολείου ως ευκαιριών παιδείας στις κακόσημες λέ¬ξεις πονηρός και μοχθηρός. Όπως και οι σκληρές προσπάθειες που καταβάλλει ο αθλητής, ο διεκδικητής του επάθλου, του βραβείου, του άθλου, τον εμφανίζουν ως αξιολύπητο ή και, ως εξαθλιωμένο, δηλαδή ως άθλιο. Ενώ η ένταση, ο ανταγωνισμός και η διεκδίκηση της νίκης γεννούν τη λέξη αγωνία από το αγών (ας). Το άστυ ξεκινάει ως η κατεξοχήν δήλωση «του οργανωμένου χώρου κατοικίας», εκεί που μένουν οι αστοί, αναπτύσσοντας και αντίστοιχη νοοτροπία που οδηγεί σε μια ελευθεριότητα στην έκφραση και στην επικοινωνία των αστών, στο αστ-είος (απ' όπου το αστείο) ενώ η λέξη πόλις είναι το κράτος-πόλις, η πολιτική έκ¬φανση του χώρου διαβίωσης (πολίτης =ο έχων πολιτικά δικαιώματα), ξεκινώντας από τη σημασία «οχυρό, φρούριο», που διαπι¬στώνεται στην αρχική σημασία του ακρό¬πολις (<άκρα πόλις, η υψηλά σε λόφο κτι¬σμένη, η οχυρωμένη πόλη, η πόλη-φρούριο, το οχυρό).
Ιδιαίτερα δηλωτική από πλευράς «της αλή¬θειας», της αρχικής σημασίας των λέξεων είναι τα ρήματα τα σύνθετα με προθέσεις. Η διαφάνεια που προσδίδει στη λέξη η ποικιλία των προθέσεων φωτίζει, κατά κανόνα, την τελική σημασία και χρήση της λέξης• αληθινά σε συν-αρπάζει, σε συγκλονίζει, σε συν-έχει, σε συνε-παίρνει αλλά και σε συ¬ντροφεύει (συν-τροφος), σε συνοδεύει (συν + οδός) και σε συν-τρέχει, έστω κι αν καμιά φορά σε συν-θλίβει, η αγωνία της αλήθειας με ό,τι αυτό συν-επάγεται.

<b>Γ. ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ, Καθηγητή Γλωσσολογίας , Πρύτανη του Πανεπιστημίου Αθηνών, Εφημερίδα «Το Βήμα» , Κυριακή 2 Φεβρουαρίου 2003