Οι πολλαπλές νοημοσύνες

Posted by Stratilio Stratilio  
Report Content as Inappropriate
Options
«ΒΗΜΑ SCIENCE / ΓΕΝΕΤΙΚΗ» ,15-2-2004 (by Sun)

του Στ. Ν. Αλαχιώτη , Καθηγητή Γενετικής , Προέδρου του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου

Ο Thomas Edison ήταν ένας μεγάλος εφευ¬ρέτης με 1.039 διπλώματα ευ-ρεσιτεχνιών. Από μικρό παιδί είχε μεγάλη έφεση προς την επι¬στήμη και ξόδευε πολύ χρόνο μαστορεύοντας σε ένα χημικό εργαστήριο στο υπόγειο του σπιτιού των γονιών του. Ο Edison είχε όμως και κάποιες δυσκο¬λίες στη μάθηση, όπως στο λε¬κτικό επίπεδο, στη γλωσσική ικανότητα και πιθανόν να ήταν δυσλεκτικός. Ωστόσο ο Edison  έμεινε στην ιστορία ως ιδιοφυΐα και ένας από τους ευφυέστε¬ρους ανθρώπους.
Τι είναι όμως η ευφυΐα που συνδέεται με τις επιδόσεις μας στο σχολείο και στη ζωή, με τις επιτυχίες μας ή τις αποτυχίες μας; Από ποιους παράγοντες εξαρτάται; Είναι η κληρονομι¬κότητα ή το περιβάλλον που διαμορφώνει αυτό που αποκα¬λούμε νοημοσύνη; Είναι αλή¬θεια ότι τα ερωτήματα εξακο¬λουθούν να είναι περισσότερα από τις απαντήσεις. Γι' αυτό ο ακριβής ορισμός της νοημοσύνης είναι πιθανόν επί του παρόντος αδύνατος, αν και θα μπορούσαμε να πούμε ότι η νοη¬μοσύνη είναι η ικανότητα χει¬ρισμού της πολυπλοκότητας και επίλυσης προβλημάτων μέσα σε ένα χρήσιμο πλαίσιο. Αναμφί¬βολα η νοημοσύνη αντανακλά μια κατάσταση που υπερβαίνει έναν αριθμό, τον δείκτη νοη¬μοσύνης (ΙQ, Intelligent Quotient), ο οποίος διαμορφώνεται από σχετικά τεστ.
Η προσέγγιση του δείκτη νοη¬μοσύνης προκάλεσε πολλές συζητήσεις και πρακτικές που έφθασαν ως τις φυλετικές δια¬κρίσεις, ενοχοποιώντας λ.χ. τους μαύρους ως υποδεέστερους των λευκών στη βάση δήθεν γενετι¬κών διαφορών. Τέτοιες όμως διαφορές δεν υπάρχουν, όπως τεκμαίρεται από τα ευρήματα της χαρτογράφησης του γονιδιώματος του ανθρώπου. Πέραν τούτου και σε συνδυασμό με την εκτίμηση συμμετοχής δεκά¬δων γονιδίων στη διαμόρφωση του ΙΟ, η συζήτηση συνεχίζει να είναι θερμή.
Στον τόνο αυτόν έχει εισα¬χθεί και η άποψη της πολλα¬πλής νοημοσύνης από τον HOWARD GARDNER, ο οποίος κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η νοημοσύνη του ανθρώπου συ¬γκροτείται από εννέα επί μέρους στοιχεία-ικανότητες. Η νοημο¬σύνη, δηλαδή, δεν θεωρείται μια ποσότητα νοητικής δύνα¬μης αλλά μια ψυχοβιολογική δυναμική επίλυσης προβλημά¬των ή δημιουργικότητας που έχει αξία τουλάχιστον μέσα σε ένα πολιτιστικό πλαίσιο.
Χρησιμοποιώντας ορισμένα κριτήρια βασισμένα στην ανα¬πτυξιακή βιολογία, στην εξέλι¬ξη, στη λειτουργία του εγκεφά¬λου και σε άλλες επιστημονικές περιοχές, ο Gardner περιέγρα¬ψε διάφορες ικανότητες, από αυτές που βασίζονται στις αι¬σθήσεις ως αυτές που έχουν να κάνουν με τον σχεδιασμό, το χι¬ούμορ ή ακόμη και με τη σε-ξουαλικότητα. Και στον βαθμό που μια ικανότητα ικανοποιεί όλα ή τα περισσότερα κριτήρια που χρησιμοποίησε ο Gardner, τότε λογίζεται ως μια ξεχωρι¬στή νοημοσύνη.
Στο πλαίσιο αυτό χώρεσε τις εξής εννέα νοημοσύνες: γλωσ¬σική, λογικομαθηματική, μου¬σική, αντίληψηςτου χώρου, σωματική-κιναισθητική (όπως π.χ. αυτή που αφορά τους αθλητές και τους χορευτές), διαπροσω¬πική (η ικανότητα να «διαβά¬ζουμε» τη διάθεση, τα κίνητρα και άλλες νοητικές καταστάσεις άλλων ανθρώπων), ενδοπροσωπική (ικανότητα προσέγγισης των συναισθημάτων κάποιου και ο επηρεασμός της συμπερι¬φοράς του) - η διαπροσωπική και η ενδοπροσωπική ικανότη-τα συντίθενται στη γενικότερη συναισθηματική ικανότητα.
Άλλη κατά τον Gardner ξε¬χωριστή νοημοσύνη είναι και η φυσιογνωστική, που εμπλουτί¬ζει την ικανότητα αναγνώρισης και κατηγοριοποίησης των πραγμάτων της φύσης (όπως λ.χ. αναδείχθηκε στον Δαρβί¬νο), και μια άλλη αφορά την υπαρξιακή νοημοσύνη, με την οποία μπορεί κανείς να θέτει βασικά ερωτήματα για την ύπαρξη, τη ζωή και τον θάνα¬το, όπως λ.χ. θρησκευτικοί δια¬νοητές και φιλόσοφοι (π.χ., Δαλάι Λάμα). Η διάκριση σε εν¬νέα νοημοσύνες συμπληρώνεται και από τις απόψεις ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν όλες τις νοη¬μοσύνες και ότι, όπως φαινό¬μαστε διαφορετικοί με διαφο¬ρετικές προσωπικότητες, έτσι ο καθένας έχει το δικό του αμάλγαμα από τις εννέα νοημοσύνες.
Σε οξεία αντιπαράθεση με τη θεωρία της πολλαπλής νοημο¬σύνης βρίσκεται η άποψη της Gottfredson για την ύπαρξη ενός μόνο γενικού παράγοντα (g) της νοημοσύνης, ο οποίος περι¬γράφει κυρίως τη νοητική ικα¬νότητα παρά την αποκτηθείσα γνώση και συμβάλλει στη διά¬κριση των ατόμων σε προικι¬σμένα, φυσιολογικά ή νοητικά αδύναμα. Νοημοσύνες όπως η γλωσσική ή η λογικομαθηματική βρίσκονται κάτω από τον πα¬ράγοντα αυτόν, όπως και όλα τα ταλέντα του ανθρώπου εξαρ¬τώνται τόσο από τη γνώση όσο και από την εμπειρία της εργα¬σίας, του επαγγέλματος. Υπό την έννοια αυτή ο γενικός παράγο¬ντας της νοημοσύνης δεν είναι κάποια μορφή επιτεύγματος αλ¬λά ένας ρυθμιστικός παράγοντας της μάθησης που επηρεά¬ζει και τον ρυθμό κατάκτησης της γνώσης και της εμπειρίας.
Η επιχείρηση στήριξης του εν λόγω παράγοντα σε βιολογική και γενετική βάση προκάλεσε ανάφλεξη της ρατσιστικής αντί¬ληψης για τη φύση της νοημο¬σύνης. Η πρακτική εφαρμογή λ.χ. της κληρονομικής άποψης για τον δείκτη νοημοσύνης είχε ως αποτέλεσμα ακόμη και στει¬ρώσεις ανθρώπων, όπως και διακρίσεις. Η βιολογική «τεκμηρίωση» του εν λόγω γενικού παράγοντα οδήγησε σε ερευνη¬τικές προσπάθειες προβολής του στο επίπεδο του νευρικού συ¬στήματος, με ορισμένους ερευ¬νητές να υποστηρίζουν ότι οι διαφορές των ανθρώπων ως προς τον γενικό αυτόν παράγο¬ντα νοημοσύνης οφείλονται στην ταχύτητα και στην αποτε¬λεσματικότητα της νευρικής εγκεφαλικής λειτουργίας και διαδικασίας που επηρεάζονται και από το περιβάλλον.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο «ανάγνωσης» της άποψης για τη νοημοσύνη αποκαλύφθηκε από τον Plomin και μια γονιδιακή παραλλαγή που συσχετί¬στηκε με την υψηλή νοημοσύ¬νη. Το γονίδιο αυτό τοποθετεί¬ται στο 6 ο χρωμόσωμα και κω¬δικοποιεί έναν υποδοχέα ενός αυξητικού παράγοντα, σαν την ινσουλίνη, ο οποίος πιθανόν να επηρεάζει τον μεταβολικό ρυθ¬μό του εγκεφάλου. Το εύρημα αυτό δεν θεωρείται έκπληξη κα¬θώς μερικοί άνθρωποι μπορεί να γεννιούνται πιο έξυπνοι από άλλους.
Σχετικές έρευνες όμως δείχνουν ότι ο δείκτης νοημοσύνης αυξάνεται κατά τρεις μο¬νάδες ανά δεκαετία. Και λίγες δεκαετίες δεν αρκούν για γενε¬τικές αλλαγές. Ούτε δικαιολο¬γείται η «ολιγαρχία» ελάχιστων γονιδίων παρά μόνο ο πολιτι¬σμικός εμπλουτισμός, το περι¬βάλλον, για τη βελτίωση της νοημοσύνης. Οι διαφορές στη νοημοσύνη, είτε μετρούνται με τον ΙQ είτε με τον 8, φαίνεται ότι είναι τόσο γενετικής όσο και περιβαλλοντικής φύσεως, όπως η προσωπικότητα, τα μουσικά μας ενδιαφέροντα και οι κοι¬νωνικές και πολιτικές μας αντι¬λήψεις.
Από την άλλη μεριά, η κλασμάτωση της ευφυΐας σης επί μέρους εννέα νοημοσύνες φαί¬νεται να έχει κυρίως παιδαγωγικομεθοδολογική σημασία για τη βελτίωση κάποιων ταλέντων. Οι μεταξύ τους όμως συσχετί¬σεις είναι σοβαρές και μειώ¬νουν την αυτονομία τους, τη «δομική» τους διάκριση. Η αξιο¬ποίηση τους ωστόσο συμβάλ¬λει στην ανάδειξη τομέων του ατόμου που είχαν «ξεχαστεί».
Τα «ελαστικά» λοιπόν συ¬μπεράσματα που προέρχονται από τέτοιες προσεγγίσεις αντα¬νακλούν τεράστιες κοινωνικές και πολιτικές προεκτάσεις. Γι' αυτό στο θέμα αυτό περισσό¬τερο από κάθε άλλο απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή για να δια-σφαλίζονται οι ίσες ευκαιρίες και τα βασικά δικαιώματα για όλους να αναπτύξουν τις δικές τους ικανότητες της δικής τους ζωής. Άλλωστε, ο ρόλος της νοημοσύνης στη σύγχρονη κοι¬νωνία μας δεν εξαρτάται μόνο από το ποσό της γνώσης που ο καθένας έχει κατακτήσει αλλά και από τις αξίες στις οποίες δίνει έμφαση.

Loading...